فرش بوکان؛ گرفتار در بن‌بست بی مهری‌ها

به گزارش سرویس اقتصادی اروم‌نیوز؛ شهر بوکان، با جغرافیایی متمایز و میراثی که با تار و پود فرش‌های دستباف گره خورده است، همواره به عنوان یکی از ستون‌های اصلی اقتصاد سنتی و هنری استان‌های غربی ایران شناخته شده است.

این شهر که در سال‌های اخیر به عنوان «پایگاه تولیدات فرش مرغوب جنوب استان» و حتی فراتر از آن در سطح منطقه شناخته می‌شود، امروزه با یک تضاد عمیق روبرو است.

در حالی که ظرفیت تولید و کیفیت محصولات بوکان در سطح جهانی بی‌رقیب است، زنجیره تولید از مواد اولیه تا بازگشت سود به جیب بافنده، با شکاف‌هایی عمیق و بحرانی روبرو شده که می‌تواند این صنعت را به لبه پرتگاه سقوط بکشاند.

این گزارش به بررسی ابعاد مختلف این بحران، از گلایه‌های تند بافندگان در کارگاه‌ها تا چالش‌های کلان صادراتی در سطوح مدیریتی می‌پردازد.

برای درک ابعاد اقتصادی این صنعت در بوکان، ابتدا باید به آمار و ارقام نگاه کرد، برخلاف تصور عمومی که ممکن است این صنعت را کوچک یا محدود بدانند، واقعیت نشان‌دهنده یک غول اقتصادی در حال تپش است.

رئیس اتحادیه قالیبافان بوکان در گفتگو با خبرنگار ما، از ظرفیت عظیم این شهر پرده برداشت.

مام‌صاحبی درهمین رابطه اعلام کرد: هم‌اکنون بیش از ۲۰ هزار نفر در شهر بوکان مشغول به فعالیت در حوزه فرش دستباف هستند که این رقم تنها یک عدد ساده نیست؛ بلکه نشان‌دهنده یک شبکه عظیم از اشتغال‌زایی می‌باشد که هزاران خانواده را از وضعیت بیکاری نجات داده است.

وی تصریح کرد: بر اساس آمارهای رسمی اتحادیه، سالانه بیش از ۵۰ هزار متر مربع فرش دستباف مرغوب از نوع «افشار» و انواع تابلو فرش‌های هنری توسط قالیبافان بوکانی تولید می‌شود.

رئیس اتحادیه قالیبافان بوکان ادامه داد: این تنوع محصولی، بوکان را به مرکز خدمات‌رسانی کامل تبدیل کرده است؛ به طوری که تمامی مراحل تولید از طراحی نقشه و چله‌کشی گرفته تا رفو و تکمیل، در این شهر و توسط اساتید برجسته انجام می‌شود.

مام‌صاحبی افزود: همین زنجیره کامل خدمات، باعث شده است که حتی تولیدکنندگان سایر شهرها نیز برای بهره‌مندی از مهارت‌های هنری بوکان، به این شهرستان روی بیاورند.

از منظر پوشش بیمه‌ای نیز، رئیس اتحادیه عنوان کرد: هم اکنون بیش از دو هزار نفر از قالیبافان بوکانی تحت پوشش بیمه تامین اجتماعی (اتحادیه و اداره صمت) هستند و حدود سه هزار نفر نیز از مزایای بیمه عشایری بهره‌مند شده‌اند.

این اعداد نشان می‌دهند که بوکان نه تنها یک مرکز تولید، بلکه یک قطب سازمان‌یافته است؛ اما سوال اصلی اینجاست که چرا این سازمان‌یافتگی نتوانسته است با بحران‌های معیشتی مقابله کند؟

در حالی که آمارها از عظمت صنعت می‌گویند، اما وقتی وارد فضای کارگاه‌ها و صحبت با تولیدکنندگان می‌شویم، روایت کاملاً متفاوتی شنیده می‌شود.

صدای تولیدکنندگان، حاکی از یک «بحران بقا» است.

یکی از تولیدکنندگان بزرگ فرش در بوکان، در گفتگوی صریح و تند خود با خبرنگار ما، وضعیت را به شدت بحرانی توصیف کرد.

حاجی ولی جهانی با اشاره به ناتوانی بافندگان در تأمین مواد اولیه، از یک چرخه باطل خطرناک سخن گفت.

وی افزود: قیمت مواد اولیه (پشم و نخ) به قدری افزایش یافته که بافندگان توان خرید مستقیم را ندارند و ناچارند از طریق قرض گرفتن نخ از واسطه‌ها، تولید خود را پیش ببرند.

جهانی تصریح کرد: این فشار مالی، نه تنها به معیشت، بلکه به کیفیت محصول نیز ضربه می‌زند.

این تولیدکننده با گلایه شدید می‌گوید: «چون پول نداریم، مجبور هستیم از نخ‌های بی‌کیفیت استفاده کنیم، همین نخ بی‌کیفیت به فرش تبدیل می‌شود و دیگر آن ارزش و نامی که فرش بوکان داشت را ندارد.»

این تولید کننده فرش دستباف تصریح کرد: اما دردناک‌تر از موضوع کیفیت، مسئله دستمزد است، بافنده ما که روزانه هشت تا ۱۰ ساعت کار می‌کند، در پایان ماه مبلغی دریافت می‌کند که حتی با نرخ‌های امروز، ۱۰۰ دلار هم نمی‌شود. این یک گناه است!

وی با اشاره به هزینه‌های بالای تولید، معتقد است که حمایت‌های دولتی بسیار ناچیز است و اگر حمایت‌های مالی (حدود ۳۵ میلیون تومان) به درستی به دست بافنده برسد، می‌توان جلوی این سقوط را گرفت.

اگر گلایه‌های بافندگان را «بحران در سطح تولید» بدانیم، چالش‌های مطرح شده توسط مدیران ارشد، بحران در سطح ساختار اقتصادی است.

در حالی که فرش بوکان از نظر کیفیت و نقش، همتا و نظیری ندارد، اما این هنر در مسیر رسیدن به بازارهای جهانی با دیواری بلند از موانع روبرو شده است.

یکی از کلیدی‌ترین نقاط ضعف صنعت فرش در منطقه، مسئله صادرات است، رئیس اتحادیه فرش دستباف بوکان با اشاره به این موضوع، بر این باور است که قطع صادرات، یکی از اصلی‌ترین دلایل ایجاد چالش‌های جدی برای این هنر ناب ایرانی است.

مام صاحبی تصریح کرد: از زمان تشدید تحریم‌ها، صنعت فرش با خلأ بزرگی در بخش صادرات روبرو شده که نتیجه مستقیم آن، انباشت فرش‌ها در انبارها و کاهش شدید گردش مالی در بازار است.

وی عنوان کرد: این انباشت کالا، علاوه بر کاهش نقدینگی در چرخه تولید، باعث می‌شود که هنر بافته شده در بوکان، به‌جای اینکه ارزآوری داشته باشد، تبدیل به سرمایه‌ای مرده در انبارها شود.

در حالی که ایران روزگاری بیش از ۹۵ درصد بازار فرش جهان را در اختیار داشت، امروز واقعیت تلخ این است که سهم ما حتی به ۱ درصد هم نمی‌رسد. این سقوط، نتیجه بی‌توجهی به تغییرات ژئوپلیتیک و اقتصادی است.

ولی جهانی از تولید کنندگان و صادر کنندگان فرش دستباف در تحلیل این وضعیت با نگاهی راهبردی به موضوع می‌پردازد.

وی معتقد است که کشورهایی همچون افغانستان، پاکستان، هند و نپال، با تمام توان در حال جایگزین شدن در بازارهای جهانی هستند.

وی با اشاره به تلاش‌های دولت افغانستان برای تبلیغ فرش خود در بازارهای بزرگی مانند آلمان، بر این نکته تأکید می‌کند که اگر ما از فرصت‌های خود به درستی استفاده نکنیم، این کشورهای نوظهور جایگاه ما را به طور کامل تصاحب خواهند کرد.

جهانی با نگاهی به ظرفیت‌های استراتژیک این صنعت می‌گوید: «فرش دستباف می‌تواند یکی از قطعات برتر صادرات غیرنفتی باشد و ارزآوری عظیمی داشته باشد، اما این امر مستلزم تحول در فرآیندهای تولید و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین برای افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه‌هاست.»

یکی از نکات بسیار تامل‌برانگیز در گزارش‌های رسیده از بوکان، تغییر نقش بازیگران اقتصادی است، در یک اقتصاد سالم، بازرگانان باید نقش تسهیل‌گر و حامی تولیدکننده را ایفا کنند، اما در وضعیت فعلی، این رابطه دچار اختلال شده است.

تولیدکنندگان با گلایه از وضعیت بازرگانی، خاطرنشان می‌کنند که برخلاف انتظار، بازرگانان به جای کمک به تولیدکننده، به مکانی برای دادگاه و ایجاد چالش تبدیل شده‌اند.

این عدم اعتماد میان تولیدکننده و بازرگان، یکی از عوامل اصلی توقف یا کندی رشد صنعت در منطقه است.

در نهایت، گزارش‌ها نشان می‌دهد که نیاز اصلی صنعت فرش بوکان، لزوماً نمایشگاه‌های تجاری نیست؛ بلکه نیاز به یک “تدبیر سیاسی-اقتصادی” است.

همان‌طور که تولیدکنندگان با صراحت می‌گویند: «مشکل ما نمایشگاه نیست؛ مشکل ما تامین مواد اولیه و حمایت از دستمزد بافنده است.»

بحران فعلی، ترکیبی از مشکلات زیر سطح (دستمزد و قیمت مواد اولیه) و مشکلات سطح کلان (تحریم، صادرات و سیاست‌های بازرگانی) است.

بدون یک همگرایی میان استاندار، فرماندار و نهادهای حمایتی برای برگزاری جلسات مداوم و ارائه راهکارهای عملی (مانند حمایت‌های مالی مستقیم برای بافندگان)، صنعت فرش بوکان که زمانی افتخار ملی بود، تنها به یک خاطره در تاریخ صنایع دستی ایران تبدیل خواهد شد.

عبداله بهرامی، مدیرعامل اتحادیه سراسری تعاونی‌های فرش دستباف ایران از شهر بوکان مشکلات صادرات فرش دستباف در کشور را ناشی از خودتحریمی داخلی می داند و معتقد است: موانع و محدودیت‌ها برای صادرکنندگان فرش باید برداشته شود.

بهرامی در ادامه با بیان اینکه صنعت فرش دستباف، به عنوان یکی از نمادهای اصیل فرهنگی و اقتصادی کشور، در عرصه‌های داخلی و بین‌المللی جایگاه استراتژیک ویژه‌ای دارد می گوید: این صنعت نه تنها منبع عظیم اشتغال در سطح کشور، به‌ویژه در مناطق روستایی، محسوب می‌شود، بلکه عامل اصلی در انتقال هنر، فرهنگ و هویت ایرانی به جهان نیز به شمار می‌رود.

مدیرعامل اتحادیه سراسری تعاونی‌های فرش دستباف با اشاره به توانمندی‌های استراتژیک و فرصت‌های موجود در این صنعت می گوید: فرش دستباف می تواند یکی از قطعات برتر صادرات غیر نفتی باشد و ارز آوری خوبی داشته باشد.تحول در فرآیندهای تولید و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین در راستای افزایش بهره‌وری و کاهش هزینه‌ها، فرصت‌های اقتصادی جدیدی را به همراه دارد.

بهرامی همکاری‌های تعاونی و نوآوری در مدیریت را ضروری می داند و بیان می کند: ایجاد ساختارهای تعاونی مستحکم و بهره‌گیری از تجارب مدیریتی روز دنیا، زمینه‌ساز ارتقای سطح همکاری میان قالیبافان و افزایش قدرت چانه‌زنی در بازارهای داخلی و خارجی است. این امر می‌تواند به بهبود شرایط کاری و تضمین پایداری صنعت کمک شایانی نماید.

صنعت فرش بوکان پتانسیل تبدیل شدن به یک موتور محرک اقتصادی را دارد؛ از تولیدات روزانه ۳۰ هزار بافنده گرفته تا قابلیت ارزآوری میلیاردی.

اما برای عبور از این بن‌بست، دولت و نهادهای اجرایی باید از رویکردهای صرفاً “روحی و تبلیغاتی” فاصله گرفته و به سراغ حمایت‌های ساختاری، اصلاح نظام صادراتی و تضمین معیشت بافندگان بروند.

تنها در این صورت است که می‌توان دوباره شاهد شکوه فرش بوکان در خانه‌های سراسر جهان بود.

انتهای خبر/