ئەو خنجەرەی زلهێزه بیانییەکان لە پشتی کورد دەیچەقێنن

ئاژانسی هەواڵی بوکان‌هه‌وال؛ میدیا لاین لە وتارێکدا جەخت لەوە دەکاتەوە کە دەستەبەرکردنی مافی هاووڵاتیبوون، بەشداری سیاسی و دابەشکردنی دادپەروەرانەی دەسەڵات و سامان هۆکاری سەرەکیی پاراستنی یەکگرتوویی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستن.

نووسەر بە ئاماژەدان بە نیگەرانییەکانی سەرکردەکانی هەرێمی کوردستان سەبارەت بە کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا، ئەو پرسیارە دەوروژێنێت کە بۆچی حکومەتەکانی ناوچەکە ناتوانن ئاسایش و مافی سەرجەم هاووڵاتیانی خۆیان دەستەبەر بکەن و بەشێک لە پێکهاتەکان بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانیان پەنا بۆ زلهێزە بیانییەکان دەبەن.

بە ئاماژەدان بە پێگەی هەرێمی کوردستان لە دەستووری عێراق کە لە ساڵی ۲۰۰۵ پەسەند کرا، ئەم مادەیە وەک یەکێک لە ئەزموونە چەسپاوەکانی خۆبەڕێوەبەری لە نێو پێکهاتە کوردییەکاندا دەناسێنێت.

هەروەها نووسەر ئاماژە بە ڕیفراندۆمی سەربەخۆیی هەرێمی کوردستان لە ئەیلوولی ۲۰۱۷ دەکات، کە تێیدا زیاتر لە ۹۲%ی بەشداربووان دەنگیان بە سەربەخۆیی دا، بەڵام دژایەتی بەغدا و وڵاتانی دراوسێ و پاڵپشتی نەکردنی ئەمەریکا ڕێگر بوو لە بەدیهێنانی سەربەخۆیی.

لە ڕوانگەی بابەتەکەوە دەرئەنجامی ئەم ئەزمونە ئەوە دەردەخات کە پاڵپشتی جەماوەری بەتەنها بەس نییە بۆ پێکهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆ و هاوسەنگی هێزی ناوچەیی و نێودەوڵەتیش ڕۆڵێکی یەکلاکەرەوە دەگێڕێت.

نووسەر بە ئاماژەدان بە ئەزموونی کورد لە سووریا و تورکیا، جەخت لەسەر جیاوازیی ئامانج و ڕێبازی بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکان دەکاتەوە و پێی وایە داخوازییەکانی ئەو بزووتنەوەیانە لە مافی کولتووری و لامەرکەزییەوە دەست پێدەکات تا دەگاتە ئۆتۆنۆمی و جیابوونەوە.

هەروەها وتارەکە هۆشداری دەدات لەوەی کە پشتبەستن بە زلهێزە بیانییەکان بۆ گەیشتن بە ئامانجە سیاسییەکان دەتوانێت کۆمەڵگاکان بەرەوڕووی گۆڕانی یەکمایەتی سپۆنسەرە بیانییەکان بکاتەوە؛ دەسەڵاتەکان کە ڕەنگە لەگەڵ گۆڕانی بەرژەوەندییەکانی خۆیاندا پشتگیریکردنیان بوەستێنن.

لە بەشێکی تری بابەتەکەدا جەخت لەسەر بەرپرسیارێتی حکومەتە ناوەندەکان کراوە بۆ نەهێشتنی هەڵاواردن و دەستەبەرکردنی مافە زمانەوانی و کولتوورییەکان و دروستکردنی دەرفەتی یەکسان و دەستەبەرکردنی دادپەروەری لە سیستەمی دادوەریدا.

نووسەر بە ئاماژە بە تورکیا و سووریا پێی وایە سەرکوتکردنی داواکارییەکانی شوناس و قۆرخکردنی پێکهاتەی دەسەڵات دەتوانێت پاڵ بە کۆمەڵگاکانەوە بنێت بۆ گەڕان بەدوای ڕێگای ئەڵتەرناتیڤدا و یەکگرتوویی بەردەوام بەبێ چاکسازی لە پێکهاتەی حوکمڕانیدا مومکین نییە.

بابەتەکە بە ئاماژە بە ئەزموونی سویسرا و کەنەدا، جەخت لەسەر گرنگی دامەزراوە سیاسی و یاساییەکان بۆ بەڕێوەبردنی ناکۆکی ناسنامە و ئەگەری بەرزکردنەوەی داواکارییەکان بە شێوەیەکی ئاشتیانە دەکاتەوە. لەبەرامبەردا ئەزموونی باشووری سودان لە دوای سەربەخۆیی لە ساڵی ۲۰۱۱ و دەستپێکردنی شەڕی ناوخۆ لە ساڵی ۲۰۱۳ وەک نموونەیەک لە بێتوانایی سەربەخۆیی سیاسی بۆ چارەسەرکردنی ناکۆکی ناوخۆیی خۆکارانە دەخرێتەڕوو.

دەرەنجامی بابەتەکە ئەوەیە کە سەقامگیری بەردەوام لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پێویستی بە دروستکردنی دەوڵەتی مۆدێرن و دادپەروەر و هاووڵاتییە؛ ئەو دەوڵەتانەی کە مافی تاکەکان لەسەر بنەمای ناسنامەی نەتەوەیی، ئایینی، یان زمانەوانی دیاری نەکراون. نووسەر پێشمەرجەکانی بەدیهێنانی ئەم مۆدێلە وەک دەسەڵاتێکی دادوەری سەربەخۆ و گواستنەوەی ئاشتیانەی دەسەڵات و دابەشکردنی دادپەروەرانەی سامان و گەرەنتی یاسایی جێبەجێکراو دەهێنێتەوە.