ربیع‌الاول؛ بستر همگرایی و بازگشت به مشترکات جهان اسلام

ماه ربیع‌الاول در حافظه تاریخی مسلمانان، تنها یک مقطع زمانی در تقویم دینی نیست، بلکه ظرفی معنایی برای بازخوانی یکی از بنیادی‌ترین نیازهای جهان اسلام، یعنی همگرایی، تفاهم و بازگشت به مشترکات است.

این ماه از آن جهت که با میلاد پیامبر اکرم (ص) گره خورده، برای همه مذاهب اسلامی واجد احترام، تعلق خاطر و بار عاطفی و اعتقادی مشترک است؛ ظرفیتی کم‌نظیر که می‌تواند بیش از هر زمان دیگر، به تقویت پیوندهای درون‌امت اسلامی و کاهش فاصله‌های ذهنی و اجتماعی میان پیروان مذاهب منجر شود.

نام‌گذاری ربیع‌الاول به عنوان ماه وحدت، اگرچه در ظاهر یک عنوان مناسبتی به نظر می‌رسد، اما در لایه‌های عمیق‌تر، حامل یک ضرورت تاریخی، اجتماعی و حتی تمدنی است.

جهان اسلام در دهه‌های اخیر بیش از آنکه از ناحیه تفاوت‌های مذهبی آسیب ببیند، از سوءاستفاده سازمان‌یافته از این تفاوت‌ها ضربه خورده است.

تجربه تحولات منطقه به‌روشنی نشان داده که هرجا اختلافات مذهبی از ساحت علمی و گفت‌وگوی دینی خارج و به میدان رقابت‌های سیاسی، امنیتی و رسانه‌ای کشیده شده، نتیجه‌ای جز فرسایش سرمایه اجتماعی مسلمانان، تضعیف توان جمعی و فراهم شدن میدان برای مداخله بدخواهان در پی نداشته است.

در چنین شرایطی، بازگشت به مفهوم وحدت در ماه ربیع‌الاول، نه یک توصیه اخلاقی صرف، بلکه یک الزام عقلانی و راهبردی است.

وحدت اسلامی به معنای نفی تفاوت‌ها، نادیده گرفتن تنوع‌های تاریخی یا حذف هویت‌های مذهبی نیست، بلکه بر مبنای پذیرش همین تکثر در چارچوب اصول مشترک تعریف می‌شود.

آنچه می‌تواند امت اسلامی را در بزنگاه‌های حساس به یکدیگر نزدیک کند، تمرکز بر همان نقاط اتکایی است که همه مسلمانان بر آن اجماع دارند؛ ایمان به خدای یگانه، قرآن کریم، نبوت خاتم‌الانبیا (ص)، قبله واحد و ارزش‌های بنیادینی چون عدالت، کرامت انسانی، برادری و نفی ظلم.

ربیع‌الاول از این منظر، فرصتی برای بازخوانی سیره نبوی نیز هست؛ سیره‌ای که در متن خود، بیش از هر چیز بر پیوند، مدارا، گفت‌وگو و ساختن جامعه‌ای مبتنی بر اخوت استوار بود.

پیامبر اسلام (ص) در جامعه‌ای ظهور کرد که از شکاف‌های قبیله‌ای، تعصبات ریشه‌دار و نزاع‌های فرساینده رنج می‌برد، اما توانست با اتکا به اخلاق، حکمت و دعوت به مشترکات، جامعه‌ای نو بنا کند که اصل انسجام، یکی از ارکان آن بود.

امروز نیز اگر جهان اسلام بخواهد از بسیاری از بحران‌های تحمیلی و درون‌زا عبور کند، ناگزیر است این الگوی نبوی را نه در سطح شعار، بلکه در عرصه رفتار اجتماعی، گفتار دینی و سیاست‌گذاری فرهنگی بازتولید کند.

بی‌تردید در این میان، نقش نخبگان دینی، دانشگاهیان، اصحاب رسانه و کنشگران اجتماعی تعیین‌کننده است.

وحدت، پیش از آنکه در بیانیه‌ها و مناسبت‌ها شکل بگیرد، باید در ادبیات عمومی، در شیوه بازنمایی دیگری، در نحوه روایت تاریخ و در نوع مواجهه با اختلافات نهادینه شود.

رسانه‌ها به‌ویژه در این زمینه مسئولیتی مضاعف دارند؛ زیرا می‌توانند یا به تقویت ذهنیت‌های تقابلی دامن بزنند یا بستر فهم متقابل و برجسته‌سازی مشترکات را فراهم کنند.

در دوره‌ای که جریان‌های افراطی و تفرقه‌افکن از کوچک‌ترین تفاوت برای ساختن شکاف‌های بزرگ بهره می‌برند، هر واژه، هر تحلیل و هر روایت، می‌تواند در خدمت همگرایی یا در مسیر واگرایی قرار گیرد.

از سوی دیگر، واقعیت‌های میدانی در بسیاری از جوامع اسلامی نشان می‌دهد که مردم، بیش از آنکه درگیر اختلافات نظری و تاریخی باشند، با مسائل مشترکی چون فقر، بیکاری، عقب‌ماندگی، ناامنی، بحران‌های فرهنگی و فشارهای بیرونی دست‌به‌گریبان‌اند.

در چنین وضعی، هرگونه دامن زدن به نزاع‌های مذهبی، در عمل انحراف از اولویت‌های واقعی امت اسلامی است.

ماه ربیع‌الاول می‌تواند یادآور این حقیقت باشد که سرنوشت مسلمانان در بسیاری از عرصه‌ها به یکدیگر گره خورده و هیچ جامعه اسلامی در فضای تفرقه و بی‌اعتمادی، به توسعه، آرامش و اقتدار پایدار دست نخواهد یافت.

وحدت اسلامی، بیش و پیش از هر چیز، یک فرهنگ است؛ فرهنگی که باید از سطح مناسبت‌ها عبور کرده و به بخشی از زیست روزمره جوامع مسلمان تبدیل شود.

این فرهنگ با احترام متقابل، پرهیز از تحریک احساسات، به رسمیت شناختن تفاوت‌ها و تکیه بر منافع عالیه امت معنا می‌یابد.

ربیع‌الاول، به دلیل جایگاه ممتاز خود در احساس و باور عمومی مسلمانان، بستر مناسبی برای تقویت همین فرهنگ است.

اگر این ماه بتواند به فرصتی برای کاهش سوءتفاهم‌ها، تعمیق گفت‌وگو و نزدیک‌تر شدن دل‌ها بدل شود، آنگاه می‌توان گفت که از ظرفیت واقعی آن در جهت ترمیم شکاف‌ها و تحکیم بنیان‌های همبستگی اسلامی بهره گرفته شده است.

امروز بیش از هر زمان دیگر، جهان اسلام به ادبیاتی نیاز دارد که به جای مرزبندی‌های فرساینده، بر افق‌های مشترک تکیه کند.

ربیع‌الاول می‌تواند حامل چنین ادبیاتی باشد؛ ادبیاتی برخاسته از سیره پیامبر رحمت (ص)، مبتنی بر عقلانیت، احترام و مسئولیت مشترک.

در این نگاه، وحدت نه یک امر نمادین و موقتی، بلکه ضرورتی ماندگار برای صیانت از منافع مسلمانان و تقویت بنیان‌های اجتماعی و فرهنگی آنان است؛ ضرورتی که تحقق آن، از ذهن و زبان آغاز می‌شود و تا میدان عمل امتداد می‌یابد.

خالد حسینی زاده روزنامه نگار

انتهای خبر/